Roberts'ın 7 Aşamalı Krize Müdahale Modeli (Vaka Örneği)
| | |

Roberts’ın 7 Aşamalı Krize Müdahale Modeli (Vaka Örneği)

TarafındanProf. Dr. Mustafa Uslu




ROBERTS’IN 7 AŞAMALI KRİZE MÜDAHALE MODELİ

Geliştirilmiş Vaka Örneği — Mertcan (18 yaş, Trafik Kazası Travması)
Prof. Dr. Mustafa Uslu
Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi
Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik Bölümü

Vaka Bilgisi
Danışan Mertcan, 18 yaşında, üniversite 1. sınıf öğrencisi
Başvuru Nedeni İki hafta önce motosiklet kazasında yakın arkadaşı Ahmet’i kaybetmiş; ailesi tarafından üniversite psikolojik danışmanlık merkezine yönlendirilmiştir.
Olay Özeti Mertcan direksiyondayken kontrolü kaybetmiş, dur işaretini ihlal eden bir araçla çarpışma sonucu Ahmet olay yerinde hayatını kaybetmiştir. Mertcan hafif beyin sarsıntısı ve yüzeysel yaralanmalarla kurtulmuştur.
Başvuru Belirtileri Akut stres tepkileri, yoğun suçluluk, flashback’ler, kabuslar, uyku-iştah bozukluğu, kaçınma davranışları, sosyal izolasyon, panik ataklar
Müdahale Modeli Roberts’ın 7 Aşamalı Kriz Müdahale Modeli
Danışman Psikolog Aylin (Üniversite Psikolojik Danışmanlık Merkezi)
1. OTURUM
AŞAMA 1: Psikososyal Değerlendirme ve Güvenliğin Sağlanması
[İlk görüşme. Mertcan tedirgin görünüyor; gözleri kızarmış, ellerini sürekli ovuşturuyor, bakışları dağınık, beden dili gergin ve içe kapanık.]
Danışman:
Merhaba Mertcan, ben Psikolog Aylin. Bugün burada olduğun için teşekkür ederim. Kendini nasıl hissediyorsun?
Danışman Stratejisi: Açık uçlu bir soruyla başlayarak danışanın kendi kelimeleriyle durumunu ifade etmesine olanak sağlamak. İlk temasın sıcak ve güvenli olması, kriz durumundaki bireylerde güven duygusunu pekiştirir.
Mertcan:
Bilmiyorum… İyi değilim. Hiç iyi değilim. Buraya gelmek bile zor geldi. Annem ısrar etti.
Danışman:
Buraya gelmenin senin için ne kadar zor olduğunu anlıyorum ve yine de geldiğin için cesaretini takdir ediyorum. Yaşadığın travmatik deneyimden sonra yardım aramak çok önemli bir adım. Bugün biraz seninle tanışmak, yaşadıklarını anlamak ve nasıl destek olabileceğimizi birlikte değerlendirmek istiyorum. Konuşurken kendini rahatsız hissedersen, ara vermekten çekinme. Sen hazır olduğun kadarını paylaşabilirsin.
Danışman Stratejisi: Danışanın kontrolü elinde tuttuğunu hissetmesini sağlamak, güvenlik duygusu oluşturmak ve görüşmenin baskıcı değil destekleyici olacağı mesajını vermek.
Mertcan:
Teşekkürler… Ne konuşacağımı bile bilmiyorum aslında. Her şey çok karışık.
Danışman:
Bu çok anlaşılabilir. Travmatik olaylar sonrasında kafa karışıklığı, şok ve bunalmışlık hissi çok yaygındır. Sana birkaç soru sormak istiyorum. Öncelikle son birkaç gün içinde uyku, iştah ve günlük rutinlerinde nasıl değişiklikler oldu?
Danışman Stratejisi: Kriz değerlendirmesini başlatmak için temel fizyolojik ve işlevsellik alanlarını sistematik olarak sorgulamak.
Mertcan:
Son iki haftadır doğru düzgün uyuyamadım. Her gözümü kapattığımda kazayı görüyorum… Ahmet’in kanlar içindeki halini. Bazen 1-2 saat uyuyorum, sonra kâbusla uyanıyorum. Yemek yemeyi de unutuyorum, annem zorla yediriyor. Odamdan çıkmıyorum. Telefonuma bakmıyorum. Kimseyle konuşmak istemiyorum.
Danışman:
Bunlar travmatik bir olay sonrasında çok tipik tepkiler. Anlattıkların; flashback’ler, uyku bozukluğu ve kaçınma davranışları, beynin ve bedenin travmaya verdiği normal tepkilerdir. Bu “çıldırdığın” veya “zayıf olduğun” anlamına kesinlikle gelmez.

Mertcan, şimdi sana doğrudan sormam gereken çok önemli bir soru var. Travma ve kayıp yaşayan insanlarda bazen kendine zarar verme ya da hayata son verme düşünceleri olabilir. Sen böyle düşünceler yaşıyor musun?

Danışman Stratejisi: Roberts modelinin birincil önceliği olan intihar riskini doğrudan, açık ve yargılamadan değerlendirmek. Bu soru hem etik hem de yasal açıdan zorunludur.
Mertcan:
Bazen keşke ben de o kazada ölseydim diye düşünüyorum. Ahmet’in ailesinin yüzüne nasıl bakacağım? Onun yerine ben ölseydim daha iyi olurdu… Ama kendime bir şey yapacak kadar cesaretim yok. Sadece düşünüyorum. Keşke o gün başka bir yola gitseydik…
Danışman:
Bu düşünceleri benimle paylaştığın için teşekkür ederim. Suçluluk ve pişmanlık duyguları travmatik kayıplarda çok sık görülür.

“Keşke ben ölseydim” düşüncesi seni korkutuyor mu? Şu anda aktif bir plan ya da niyet var mı — yani kendine zarar vermeyi somut olarak düşünüyor musun?

Danışman Stratejisi: Pasif ölüm arzusu ile aktif intihar niyeti arasındaki kritik ayrımı yapmak. Bu ayrım hem müdahale planını hem de yasal yükümlülükleri belirler.
Mertcan:
Hayır, öyle bir planım yok. Sadece… bazen yaşamayı hak etmediğimi düşünüyorum. Ama ailemi böyle bir acıyla bırakmak istemem.
Klinik Not — C-SSRS Risk Değerlendirmesi:

Columbia Suicide Severity Rating Scale (C-SSRS) bulgularına göre:

  • Pasif ölüm arzusu: Mevcut (“keşke ben de ölseydim”)
  • Aktif intihar düşüncesi: Yok (plan veya niyet bildirmiyor)
  • Risk düzeyi: Düşük-orta (pasif ideation; koruyucu faktörler mevcut)
  • Koruyucu faktörler: Aile bağı, aileyi üzmeme arzusu
  • Karar: Yakın izlem, haftalık iki seans, yazılı güvenlik planı hazırlanacak
Danışman:
Ailenin senin için bu kadar önemli olduğunu görüyorum; bu güçlü bir koruyucu faktör. Şu an evde kiminle kalıyorsun?
Mertcan:
Annem, babam ve 14 yaşında bir kardeşim var. Hepsi evde. Annem sürekli odamı kontrol ediyor, neredeyse hiç yalnız bırakmıyorlar. Biraz bunaltıcı ama iyi niyetli olduklarını biliyorum.
Danışman:
Ailenin yanında olması koruyucu. Hem onların varlığı değerli hem de biraz kişisel alana ihtiyaç duyman da çok doğal.

Kazadan sonra hastanede tıbbi değerlendirme yapıldı mı?

Mertcan:
Evet, ambulansla götürüldük. Kolumda kesikler, sıyrıklar ve hafif beyin sarsıntısı geçirmişim. Bir gece gözlem altında kaldım. Ahmet… olay yerinde çok kan kaybetti.
⬆ Geliştirme Notu — Nöropsikolojik Tarama: Hafif beyin sarsıntısı (mild TBI) varlığında, travma belirtilerinin bir kısmı nöropsikolojik kökenli olabilir. Aşağıdaki alanlar sorgulanmıştır:

  • Hafıza: Olay öncesi ve sonrası bazı ayrıntıları tam hatırlamıyor — olayla tutarlı.
  • Konsantrasyon: Ders çalışamıyor, kitap okuyamıyor.
  • Baş ağrısı/ışık hassasiyeti: Zaman zaman baş ağrısı bildiriyor.
  • Karar: Nöroloji takibinin sürdürülmesi önerildi; travma belirtilerini değerlendirirken TBI etkisi göz önünde bulundurulacak.
Danışman:
Şunu da sormak istiyorum: konsantrasyonda güçlük, baş ağrısı veya ışığa karşı hassasiyet gibi şikâyetlerin var mı? Hafif beyin sarsıntısı geçirdin, bazı belirtiler nörolojik kökenli de olabilir.
Mertcan:
Evet, bazen baş ağrısı oluyor. Konsantrasyon… zaten hiçbir şeye odaklanamıyorum. Ama bunun kazadan mı yoksa şok halinden mi olduğunu bilmiyorum.
Danışman:
İkisi birlikte etkiliyor olabilir. Bu yüzden hem psikolojik destek hem de nöroloji takibini sürdürmeni önereceğim. Daha önce hiç psikolojik destek ya da psikiyatrik tedavi aldın mı?
Mertcan:
Hayır, hiç almadım. Hastaneden psikiyatriste gitmemi söylediler ama henüz gitmedim.
Danışman:
Anlıyorum. Yaşadığın belirtiler — uyku bozukluğu, flashback’ler, kaçınma, panik — bunlar travma sonrası akut stres tepkileridir. Bu görüşmelerimize ek olarak, bir psikiyatri uzmanıyla görüşmeni de kesinlikle öneririm. Bazı durumlarda kısa süreli ilaç desteği, özellikle uyku için, tedaviyi güçlü biçimde destekler.

Şimdi seninle birlikte bir güvenlik planı oluşturmak istiyorum. Bu, zor anlarda ne yapacağını önceden belirlememize yardımcı olacak.

Danışman Stratejisi: Psikiyatri yönlendirmesini somut ve teşvik edici biçimde önermek; yazılı güvenlik planı hazırlığına geçmek.
GÜVENLİK PLANI (Birlikte Dolduruldu)

  1. Uyarı işaretlerim: Gece uyuyamadığımda, “keşke ben de ölseydim” düşüncesi yoğunlaştığında, kendimi çok yalnız hissedince
  2. İlk yapacağım şey: 4-7-8 nefes egzersizi; duygu günlüğüne yazmak
  3. Arayacağım kişiler: Annem (ev içi), Burak (arkadaş, cep no kaydedildi)
  4. Profesyonel destek: Psikolog Aylin — randevu hattı; 182 ALO Psikiyatri Hattı; 182 Türkiye İntihar Önleme Hattı
  5. Evde güvenlik: Ailesi bilinçlendirilecek; ilaçlar annede muhafaza edilecek

Plan Mertcan tarafından okunup imzalandı. Bir kopyası danışana verildi, bir kopyası dosyaya eklendi.

Mertcan:
Psikiyatriste gitme fikri biraz korkutuyor ama yardımcı olacaksa deneyebilirim. Gerçekten daha iyi uyumak istiyorum.
Danışman:
Bu endişeyi anlıyorum. İstersen sana güvendiğim bir psikiyatrist önerebilirim. Hatta sen randevu almakta zorlanırsan birlikte ayarlayabiliriz.

İlk haftalarda haftada iki kez görüşelim. Durum istikrar kazandıkça haftada bire ineriz. Toplamda 6-8 haftalık bir kriz müdahale süreci planlıyorum; sonrasında birlikte değerlendiririz. Bu sana nasıl geliyor?

Mertcan:
Tamam. Gerçekten yardıma ihtiyacım var. Bu şekilde devam edemem.
Danışman:
Yardım istemek çok değerli bir adım. Görüşmemizin sonunda sana 4-7-8 nefes tekniğini göstermek istiyorum — kaygı yükseldiğinde veya uyumadan önce kullanabilirsin.
4-7-8 Nefes Tekniği: 4 saniye içeri al → 7 saniye tut → 8 saniyede yavaşça ver. Birlikte 3 tur pratik yapıldı. Mertcan “biraz rahatlattı” diye belirtti.
Danışman:
Bunu günde birkaç kez, özellikle kaygı hissettiğinde ve uyumadan önce uygula. Salı 14:00’de görüşmek üzere. Aklına takılan bir şey olursa, acil durumlarda güvenlik planındaki numaraları kullan.
Oturum Sonu Klinik Notlar (DAP Formatı):
Data: Mertcan, 18 y., erkek. Trafik kazasından 14 gün sonra ilk başvuru. Flashback, kabus, uyku/iştah bozukluğu, sosyal izolasyon, panik ataklar bildiriyor. Pasif ölüm arzusu mevcut; aktif plan/niyet yok. Hafif TBI öyküsü.
Assessment: C-SSRS → Düşük-orta risk. Akut Stres Bozukluğu kriterleriyle uyumlu tablo. Komplike yas ve TSSB gelişim riski izlenecek.
Plan: Haftada 2 seans kriz müdahalesi; psikiyatri yönlendirmesi (bu hafta); yazılı güvenlik planı imzalandı; nefes egzersizi öğretildi. Bir sonraki seansta terapötik ittifak ve psikiyatri takibi kontrol edilecek.
2. OTURUM
AŞAMA 2: Terapötik İlişki ve Bağlantı Kurma
[İki gün sonra. Mertcan biraz daha az gergin görünüyor; daha temiz giyinmiş, başı biraz daha dik.]
Danışman:
Merhaba Mertcan, tekrar görüşmek güzel. Bugün kendini nasıl hissediyorsun?
Mertcan:
Biraz daha iyi sanırım. İki gece üst üste uyuyabildim. Çok kısa süreler ama hiç yoktan iyiydi. Öğrettiğiniz nefes egzersizini yapıyorum.
Danışman:
Bu harika bir gelişme. Nefes egzersizinin işe yaradığını duymak sevindirici. Uyku, travmatik deneyimler sonrası iyileşme sürecinde kritik öneme sahiptir; beyin uyku sırasında yaşadıklarımızı işler ve düzenler.

Geçen hafta psikiyatriste gitmeyi konuşmuştuk. Bu konuda bir adım atabildin mi?

⬆ Geliştirme Notu: Psikiyatri yönlendirmesinin takibi 2. oturumda sistematik olarak yapılmaktadır. Bu, hem klinik güvenlik hem de ilaç desteği ihtiyacının belirlenmesi açısından kritiktir.
Mertcan:
Annemle konuştum, randevu almaya çalıştık ama bu hafta dolu çıktı. Gelecek Pazartesi için ayarladık.
Danışman:
Çok iyi, bu önemli bir adım. Pazartesi randevusuna anneni de götürmeni öneririm — hem destek olur hem de hekim aileyi tanımış olur. Randevudan sonra bana nasıl geçtiğini anlat, görüşmemizde bu bilgiyi de değerlendireceğiz.

Bugün seninle aramızda güvenli bir alan oluşturmak istiyorum. Burada konuştuklarımız gizlilik içinde kalacak. Yalnızca ciddi bir güvenlik riski olduğunu düşündüğümde — kendine ya da başkasına zarar verme durumunda — bu gizliliği kırmak zorunda kalabilirim. Bunu baştan bilmeni istedim.

Danışman Stratejisi: Gizlilik sınırlarını şeffaf biçimde netleştirmek; güvenli bir terapötik alan oluşturmak. Psikiyatri takibini somut bir şekilde sürdürmek.
Mertcan:
Anlıyorum. Kendime zarar verme gibi bir niyetim yok.
Danışman:
Şimdi seni biraz daha iyi tanımak istiyorum — yalnızca kaza ve sonrasıyla değil, ondan önceki hayatınla da. Üniversiteye yeni başladığını biliyorum, hangi bölümdesin?
Danışman Stratejisi: Danışanı yalnızca travmatik olayla tanımlamamak; bütünleşik bir birey olarak görmek. Travma öncesi kimliğiyle bağlantı kurmak, sonraki oturumlarda kimlik yeniden yapılandırmasının zeminini hazırlar.
Mertcan:
Bilgisayar mühendisliği okuyorum. Aslında daha ilk derslerime bile doğru düzgün gidemedim, kaza olduğunda ikinci haftaydık. Liseden beri yazılım geliştirmeye ilgim vardı. Küçük mobil uygulamalar yapıyordum. Ahmet’le… Ahmet’le birlikte bir oyun geliştiriyorduk.
Danışman:
Bilgisayar mühendisliği ve yazılım geliştirme… Analitik ve yaratıcı becerilerin buluştuğu güçlü bir alan. Ahmet’le ortak bir projeniz olması, aranızdaki bağın ne kadar derin olduğunu gösteriyor. Hazır hissediyorsan, Ahmet’ten ve arkadaşlığınızdan biraz bahseder misin?
Mertcan:
Ahmet lise arkadaşımdı. Aynı mahallede büyüdük, aynı bölümü kazandık. Her şeyi birlikte yapardık. Aileleri de tanışırdı. Motosiklet tutkusu da ikimizde vardı. Ehliyet alır almaz babası ona bir motosiklet almıştı. Benimki ikinci eldi ama çok seviyordum. Şimdi ona bakamıyorum bile, garajda duruyor.
Danışman:
Ahmet’le paylaştığın bu özel anılar ve ortak tutkularınız var. Şu an motosiklete bakmakta zorlanman çok normal — sana travmatik anı hatırlatıyor.

Travma ve kayıp sonrasında insanlar çok farklı duygular yaşarlar — üzüntü, öfke, suçluluk, korku, hatta bazen hissizlik. Sen neler yaşıyorsun?

Mertcan:
Çoğunlukla suçluluk… Sürekli, yakamı bırakmayan bir suçluluk. Motosikleti ben kullanıyordum. Dikkatli olsaydım belki o arabayı daha erken fark edebilirdim. Bazen öfke de hissediyorum. O araba aniden önümüze çıktı, hiç fren yapmadı bile. Ama çoğunlukla kendime kızıyorum. Ve korkuyorum… Arabalar geçerken, yüksek ses duyunca, hatta bazen nedensiz yere kalbim hızlanıyor.
Danışman:
Suçluluk, öfke, korku — bunların hepsi travma sonrasında yaygın tepkiler. Şunu not etmek istiyorum: hem kendine hem de o araba sürücüsüne öfke hissettiğini söyledin. Bu iki öfke aynı değil. İleride ikisini ayrı ayrı konuşacağız. Şu an en yoğun hissettiğin duygu hangisi?
⬆ Geliştirme Notu: Sürücüye yönelik öfke duygusunun daha başından görünür kılınması, ilerleyen oturumlarda bu alanın ihmal edilmesini önler. Öfke, travma sonrası iyileşmede işlevsel bir basamaktır.
Mertcan:
Suçluluk. Sanki 24 saat üzerimde oturuyor.
Danışman:
Bunu kimseye söyleyebiliyor muydun?
Mertcan:
Hayır. Ailem “kendini suçlama” diyor sürekli ama onlara gerçek hislerimi anlatamıyorum. Onları da üzmek istemiyorum.
Danışman:
Ailenin üzülmesini istememen onlara olan sevgini gösteriyor. Ama duyguları içinde tutmak, uzun vadede iyileşmeni zorlaştırabilir. Burada, seninle bu duyguların hepsini güvenle konuşabiliriz. Seni yargılamıyorum.

Görüşmelerimizden ne almak istersin?

Mertcan:
Kendimi bu kadar kötü hissetmemeyi istiyorum. Suçluluk duygusunu bir şekilde hafifletmek. Ve tekrar normal hayata dönebilmek — okula, arkadaşlara, her şeye.
Danışman:
Bunlar çok anlamlı hedefler. Birlikte çalışacağız. Travma sonrası iyileşme doğrusal değil, dalgalı bir süreç; bazı günler diğerlerinden daha zor olacak. Ama adım adım ilerleyeceğiz.

Bugün sana bir araç önermek istiyorum: duygu günlüğü. Gün içinde yaşadığın duygu, düşünce ve bedensel tepkileri üç başlık altında not et: ne oldu / ne hissettim / ne düşündüm.

⬆ Geliştirme Notu — Terapötik İttifak Ölçümü:
WAI-S (Working Alliance Inventory – Short Form) bu oturumun sonunda uygulandı.
Mertcan’ın yanıtları: Hedef uyumu yüksek, bağ boyutu orta-yüksek, görev uyumu orta.
Sonuç: İttifak gelişiyor; danışanın “ne yapacağımı bilemedim” ifadesi görev belirsizliğine işaret ediyor → bir sonraki oturumda hedefler daha net belirlenmeli.
Mertcan:
Deneyebilirim. Zaten çok fazla düşünüyorum, belki bunları yazmak organize etmeme yardımcı olur. Ne yazacağım tam olarak?
Danışman:
Basit başla. Örneğin: “Sokaktan motosiklet sesi geldi (olay) → korku ve panik hissettim (duygu) → ‘yine kaza olacak’ diye düşündüm (düşünce).” Bu kayıtlar ilerleyen oturumlarda hangi tetikleyicilerin seni en çok etkilediğini anlamamıza çok yardımcı olacak.

Perşembe görüşmek üzere. Psikiyatri randevunu da aklından çıkarma.

Oturum Sonu Notlar: WAI-S uygulandı; ittifak gelişiyor, görev boyutu takip edilecek. Psikiyatri randevusu (Pazartesi) konfirme edildi. Öfke duygusunun (sürücüye yönelik) ilerleyen oturumlarda ele alınması planlandı.
3. OTURUM
AŞAMA 3: Problemin Tanımlanması
[İki gün sonra. Mertcan daha düzenli görünüyor; göz teması biraz daha iyi. Duygu günlüğünü yanında getirmiş.]
Danışman:
Merhaba Mertcan, bugün nasılsın?
Mertcan:
Fena değil. İki gündür günlüğü tutuyorum. Düşündüğümden daha zor değildi. Ve Pazartesi psikiyatriste gittim.
Danışman:
Harika, her ikisi de önemli adımlar. Psikiyatrist görüşmesi nasıl geçti?
Mertcan:
Düşündüğüm kadar korkutucu değildi. Uyku için düşük doz bir ilaç yazdı. İki gündür alıyorum ve gerçekten biraz daha uyuyabiliyorum. Bir ay sonra kontrol randevusu var.
Danışman:
Çok iyi. Uyku düzeninin iyileşmesi iyileşme sürecini ciddi ölçüde destekleyecek. Duygu günlüğünde neler fark ettin?
Mertcan:
Sabahları daha kötü hissediyorum — uyanınca her şey yeniden başlıyor gibi. Akşamları biraz daha iyi oluyor. Motosiklet sesi en büyük tetikleyicilerimden biri. Dün sokaktan bir motosiklet geçerken tüm vücudum kasıldı. Hemen nefes egzersizini yaptım, biraz işe yaradı.
Danışman:
Bu gözlemler çok değerli. Sabahların daha zor olması travma sonrasında yaygın bir örüntüdür; gün içinde dikkatimiz dağıldıkça travmatik anılar biraz geri planda kalır. Nefes egzersizini uygulamış olman harika — bu tür teknikler zamanla daha da etkili hale gelecek.

Bugün yaşadığın travmatik olayı ve etkilerini daha derinlemesine anlamak istiyorum. Hazır hissedersen, bana kaza gününden biraz bahseder misin?

Danışman Stratejisi: Travmatik olayın ayrıntılarını keşfetmeye davet etmek. Danışanın kendi hızını belirlemesine izin vermek. Tolerans penceresi kavramına göre yönetmek.
Mertcan:
Sanırım bunu konuşmam gerek. O gün Pazar günüydü. Hava güzeldi. Ahmet’le sahil yoluna gidecektik, derslerin başlamasından önceki son hafta sonu gezisiydi. Ben öndeydim, o arkamda. Bir kavşağa yaklaşırken aniden sağdan bir araba çıktı — dur işaretini görmemiş. Çarpışmayı engellemek için sağa kırdım ama hızlıydık. Motosiklet kontrolden çıktı, ben yola savruldum. Ahmet… direkt bariyerlere çarptı.

Yerde yatarken her şey ağır çekimde gibiydi. Ahmet’e koştum. Çok kan vardı. Onu kucağıma aldım, “dayanacaksın” dedim, “yardım geliyor” dedim. Ama gözleri… bakışları boştu.

Danışman:
Bu gerçekten çok travmatik bir deneyim. Benimle paylaştığın için teşekkür ederim. Şu an nasıl hissediyorsun, bunu anlatırken?
Mertcan:
Göğsüm sıkışıyor… Sanki o an yeniden yaşanıyor gibi. Ama sizinle konuşurken biraz daha güvendeymiş gibiyim.
Danışman:
Bu çok normal bir tepki — travmatik anıları hatırlamak olayı yeniden yaşıyor gibi hissettirabilir. Şimdi buradayız ve güvendesin. Biraz nefes egzersizi yapalım mı?
[Kısa bir nefes egzersizi yapılır.]
Danışman:
Şimdi sana travma sonrası tepkiler hakkında bilgi vermek istiyorum. Anlattığın belirtiler — flashback’ler, kabuslar, uyku bozukluğu, kaçınma, yüksek kaygı — bunların hepsi Akut Stres Bozukluğu kapsamındaki tepkilerdir. Bu tanı, travmatik bir olay sonrasında ilk dört haftada ortaya çıkan belirtileri tanımlar.

Dört haftanın üzerine geçip belirtiler devam ederse, Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) için değerlendirme yapılması gerekir. Bu yüzden bugün seninle birlikte kısa bir ölçek doldurmak istiyorum.

⬆ Geliştirme Notu — PCL-5 Uygulaması: DSM-5 Travma Kontrol Listesi (PCL-5), 20 maddelik, 0–4 arası puanlanan standart bir TSSB tarama aracıdır. Başlangıç ölçümü olarak bu oturumda uygulanmaktadır. 7. oturumda tekrarlanarak ilerleme değerlendirilecektir.
PCL-5 Başlangıç Ölçümü:
Uygulama tarihi: 3. Oturum
Toplam puan: 48/80 (Klinik anlamlı eşik: 31–33)
Alt ölçek profili: Yeniden yaşama (18/20) ve olumsuz duygu-düşünceler (15/20) alt ölçekleri belirgin biçimde yüksek; kaçınma (8/8) ve aşırı uyarılmışlık (7/12) de klinik düzeyde.
Not: Belirtiler klinik anlamlılık eşiğinin üzerinde. TSSB gelişim riski yüksek. 7. oturumda tekrar uygulanacak.
Mertcan:
Puanım yüksek mi?
Danışman:
Yaşadıklarını göz önüne aldığımızda bu puan şaşırtıcı değil ve seni kaygılandırmasın. Bu ölçeğin amacı senin deneyimini anlamak ve ilerleyen haftalarda gerçekten iyileşip iyileşmediğini somut olarak görmek. Altı hafta sonra tekrar dolduracağız ve değişimi birlikte göreceğiz.

Şimdi, yaşadıklarının seni nasıl etkilediğini birlikte özetleyelim:

Sorun Alanları Özeti (Danışanla Birlikte Oluşturuldu):

  1. Duygusal: Yoğun suçluluk, korku, kaygı, üzüntü
  2. Davranışsal: Kaçınma (evden çıkmama, telefondan uzak durma, okula gidememe)
  3. Bedensel: Uyku bozukluğu, panik ataklar, fiziksel gerilim, baş ağrısı
  4. Bilişsel: Flashback’ler, kabuslar, “keşke” düşünceleri, felaketleştirme
  5. İlişkisel: Sosyal izolasyon, Ahmet’in ailesiyle ilişkide zorluk
  6. Kimlik/Gelecek: “Hayatım bölündü” hissi, okul ve gelecek hakkında kaygı
Mertcan:
Evet, hepsi doğru. Bir de geleceğe dair endişeler var — okulu bitirebilecek miyim, normal bir hayatım olabilecek mi diye sürekli düşünüyorum.
Danışman:
Bu eklemeni çok doğru. Travmatik deneyimler gerçekten hayatımızı “öncesi” ve “sonrası” olarak bölebilir. Tüm bu sorun alanlarını göz önüne aldığımızda, öncelikli olarak hangi alana odaklanmak istersin?
Mertcan:
Sanırım suçluluk duygusuyla başa çıkmak en zoru. Çünkü diğer her şeyi etkiliyor gibi. Kendimi bu kadar suçlu hissetmesem, belki dışarı çıkmak, okula dönmek daha kolay olurdu.
Danışman:
Bu çok önemli bir içgörü. Suçluluk duygusunu merkezi sorun olarak tanımladın — bu doğru bir gözlem. Bundan sonraki oturumlarda öncelikle bununla çalışacağız.

Bu arada: kazadan bu yana sana iyi gelen, küçük de olsa rahatladığın anlar var mı?

Mertcan:
Kardeşimle birlikte video oyunu oynamak iyi geliyor. Hiç soru sormadan sadece yanımda oluyor. Dün de çizim defterimi açtım, bir şey çizemedim ama en azından baktım. Ve sizinle konuşmak da iyi geliyor.
Danışman:
Bunlar çok değerli kaynaklar. Kardeşinle bağ, yaratıcı ilgin ve terapi ilişkisi — iyileşme sürecinde bunları birlikte kullanacağız.

Bir sonraki oturuma kadar duygu günlüğünü tutmaya devam et; özellikle suçluluk duygusunu tetikleyen düşünceleri not et. Pazartesi görüşmek üzere.

Oturum Sonu Notlar: PCL-5 başlangıç puanı: 48. Psikiyatri randevusu gerçekleşti, uyku ilacı başlandı. 6 sorun alanı danışanla birlikte belirlendi; suçluluk duygusu önceliklendirildi. 4. oturumda bilişsel-duygusal çalışma başlanacak.
4. OTURUM
AŞAMA 4: Duygularla Başa Çıkma
[Üç gün sonra. Mertcan biraz daha düzenli görünüyor; duygu günlüğünü yanında getirmiş.]
Danışman:
Merhaba Mertcan, bu hafta sonu nasıldı?
Mertcan:
Cumartesi günü ilk kez evden çıktım, kardeşimle kısa bir yürüyüşe gittim. Çok uzun sürmedi ama… bir adım gibi hissettim. Günlüğü de düzenli tuttum. Suçluluk duygusunun belirli düşüncelerle tetiklendiğini fark ettim. Özellikle “keşke daha dikkatli olsaydım” ve “Ahmet’in ailesi haklı” düşünceleri geldiğinde çok yoğunlaşıyor.
Danışman:
Evden çıkman çok önemli bir adım — bu tür kademeli adımlar zamanla kaçınmayı azaltır. Düşünceler ile suçluluk duygusu arasındaki bağlantıyı fark etmen de çok değerli.

Bugün bu suçluluk duygusuyla birlikte çalışmak istiyorum. Önce şunu sormak istiyorum: “Ben suçluyum” dediğinde, tam olarak neden suçlu hissediyorsun?

Mertcan:
Motosikleti ben kullanıyordum. Belki daha dikkatli olabilirdim, arabayı daha erken fark edebilirdim. Belki daha yavaş gitseydim. Bir de… sahil yoluna gitmeyi ben önerdim. Ahmet başka bir yere gitmek istiyordu. Benim ısrarım yüzünden o yoldaydık.
Danışman:
Anlıyorum. Yani suçluluğunun arkasında kazanın önlenebilir olduğu ve senin kararlarının bu sonuca yol açtığı inancı var.

Şimdi sana ilginç bir soru sormak istiyorum. Bu suçluluk duygusu sana acı veriyor, bunu biliyorum. Ama sence bu duygunun bir işlevi olabilir mi? Sana bir şekilde “hizmet ediyor” olabilir mi?

Danışman Stratejisi: Suçluluk duygusunun fonksiyonel analizini yapmak. Bu, danışana kendi duygusal süreçleri hakkında düşünme fırsatı verir ve bilişsel yeniden yapılandırma için zemin hazırlar.
Mertcan:
Kazandırmak mı? Hiçbir şey kazandırmıyor, sadece acı veriyor.
Danışman:
En acı verici duygular bile bazen psikolojik bir işlev görür. Suçluluk şunları sağlıyor olabilir: (1) Bir anlam duygusu — “neden bu oldu?” sorusuna cevap. (2) Kontrol yanılsaması — “farklı davransaydım sonuç değişirdi” inancı. (3) Cezalandırma — “Ahmet öldü, acı çekmeyi hak ediyorum.” (4) Bağ sürdürme — “acı çekerek Ahmet’e olan bağlılığımı gösteriyorum.”

Bunlardan herhangi biri tanıdık geliyor mu?

Mertcan:
Sanırım üçüncüsü… Ahmet öldü, ben hayattayım — bu adil değil. Ve dördüncüsü de… Suçluluk hissetmezsem, sanki onu unutmuşum gibi hissediyorum.
Danışman:
Bu çok değerli bir içgörü. “Hayatta kalan suçluluğu” dediğimiz bu duygu, sevdiğimizi kaybettikten sonra çok yaygındır. Ve suçluluk duygusunun, kayıpla bağı sürdürmenin bir yolu olarak işlediğini de fark ettin.

Şimdi sana bir soru: Ahmet yaşasaydı ve roller tersine dönseydi — sen hayatını kaybetseydin ve o hayatta kalsaydı — ona da aynı suçluluğu yaşamasını ister miydin?

Mertcan:
Hayır… tabii ki istemezdim. Ona “senin suçun değil” derdim. Ama bu farklı geliyor.
Danışman:
Neden farklı hissettiriyor?
Mertcan:
Çünkü… ben sürücüydüm. Ben sorumluydım.
Danışman:
Sürücü olarak belirli sorumlulukların olduğu doğru. Ama bir sürücünün sorumluluğu her kazayı önlemek midir? Tüm faktörleri kontrol edebilir miyiz?
Mertcan:
Sanırım… hayır. Kimse tüm faktörleri kontrol edemez. O araba dur işaretini görmedi… Bu kaza raporunda da yazıyordu. Polis arabanın hatalı olduğunu söyledi. Ve aslında motosiklet kullanırken her zaman dikkatliydim, güvenliğe önem verirdim.
Danışman:
Bu çok önemli bir fark etme. “Elimden geleni yaptım ama yeterli olmadı” ile “bu benim hatam” arasında büyük bir fark var.

Şimdi seninle bilişsel yeniden yapılandırma tekniğini denemek istiyorum. Amacımız, otomatik düşünce kalıplarını tanımlamak ve daha dengeli alternatifler geliştirmek.

“Keşke daha dikkatli olsaydım” düşüncesi sana ne kadar doğru geliyor? 0-100 arasında bir ölçekte?

Mertcan:
Yaklaşık 85-90 civarı.
Danışman:
Bu düşünceyi destekleyen kanıtlar neler?
Mertcan:
Ben motosikleti kullanıyordum. Belki biraz hızlıydık. Ve Ahmet hayatını kaybetti, ben hayattayım.
Danışman:
Peki bu düşüncenin tamamen doğru olmayabileceğini gösteren kanıtlar?
Mertcan:
Araba dur işaretini görmedi, kaza raporunda yazıyor. Polis arabanın hatalı olduğunu söyledi. Ben motosiklet kullanırken her zaman dikkatliydim. Eğitimimi tam almıştım.
Danışman:
Bu kanıtlara dayanarak, daha dengeli bir düşünce üretebilir misin?
Mertcan:
Belki… “Ben elimden gelen özeni gösterdim, ancak kazalar her zaman önlenemez. Arabanın dur işaretini ihlal etmesi gibi kontrol edemeyeceğim faktörler vardı.”
Danışman:
Bu mükemmel bir alternatif! Hem gerçekleri kabul ediyor hem de sorumluluğu adil biçimde dağıtıyor. Bu yeni düşünce sana ne kadar doğru geliyor?
Mertcan:
Şu an için belki 60? Hala tam inanmıyorum ama mantıklı geliyor.
Danışman:
Bu harika bir başlangıç. Bilişsel kalıplarımızı değiştirmek zaman alır. Önemli olan alternatif perspektiflerin mümkün olduğunu görmek.

Bu yeni düşünceyle suçluluk duygun nasıl değişiyor?

Mertcan:
Biraz hafifliyor sanki. Tam olarak gitmiyor ama nefes almak biraz daha kolaylaşıyor.
Danışman:
Bu çok değerli bir gözlem. Şimdi sana öz-şefkat üzerine kısa bir egzersiz yapmak istiyorum.
⬆ Geliştirme Notu — Yapılandırılmış Öz-Şefkat Egzersizi:
Kristin Neff’in üç bileşenli öz-şefkat pratiği uygulandı:

  1. Farkındalık: “Şu an çok acı verici bir şey yaşıyorum” — acıyı inkâr etmeden kabul etmek.
  2. Ortak insanlık: “Bu tür acılar yaşanıyor; başka insanlar da böyle deneyimler geçiriyor.” — izole olmamak.
  3. Kendinize nezaket: Mertcan’a soruldu: “Ahmet bu durumda olsaydı ona ne söylerdin?” → “Senin suçun değil, elimden geleni yaptın.” → “Şimdi aynı sözleri kendinle konuşurken kullanabilir misin?”

Mertcan: “Bunu kendime söylemek çok zor geliyor.” → Yanıt: “Evet, bu en başta zor. Ama zamanla bu iç ses değişebilir. Her gün bir kez kendine bunu söylemeyi dene.”

Danışman:
Sana bazı duygu düzenleme teknikleri paylaşmak istiyorum:

1. Nefes Egzersizleri: 4-7-8 tekniğine devam et.
2. Zemin Yapma (Grounding): Duygular çok yoğunlaştığında 5-4-3-2-1 tekniğini kullan — beş şey gör, dört şeye dokun, üç şey duy, iki şey kokla, bir şey tat. Bu seni şimdiki ana getirir.
3. Öz-Şefkat: “Bu çok zor bir durum ve elimden geleni yapıyorum” — bunu günde bir kez sesli ya da yazılı söyle.

Mertcan:
Zemin yapma tekniği ilginç geldi. Bazen gerçekten “kaybolmuş” gibi hissediyorum.
Danışman:
Bu “kaybolma” hissi disosiyasyon dediğimiz bir tepkidir — beynin aşırı stres karşısında kendini koruma yoludur. Zemin yapma bu anlarda çok yardımcı olur.

Son olarak: Ahmet’in anısını, suçluluk dışında, nasıl onurlandırabilirsin?

Mertcan:
Belki onun en sevdiği patikada bir yürüyüş yapabilirim. Ve… yarım kalan oyun projemizi tamamlayabilirim. Bu onun anısına güzel bir şey olurdu.
Danışman:
Bunlar harika fikirler. Kaybettiğimiz kişilerin anısını onurlandırmanın en sağlıklı yollarından biri onların değerlerini hayatımızda yaşatmaktır.

Ev ödevi: Duygu günlüğüne “Alternatif Düşünce” sütunu ekle. Suçluluk tetikleyici düşünceleri not et, kanıtları değerlendir ve daha dengeli alternatifler üret. Çarşamba görüşmek üzere.

Oturum Sonu Notlar: Bilişsel yeniden yapılandırma uygulandı; başlangıç inancı 85-90 → 60 (kısmi dönüşüm). Öz-şefkat egzersizi yapılandırıldı. Zemin yapma ve 4-7-8 tekniği pekiştirildi. Öfke boyutu (sürücüye yönelik) bir sonraki oturuma taşındı.
5. OTURUM
AŞAMA 5: Alternatif Çözümler Geliştirme
[Üç gün sonra. Mertcan daha dinlenmiş görünüyor, göz teması daha iyi.]
Danışman:
Merhaba Mertcan, nasılsın?
Mertcan:
İyiyim aslında. Bilişsel yeniden yapılandırma tekniği gerçekten yardımcı oluyor. Suçluluk hissettiğimde kendimi durdurup alternatif düşünceler üretmeye çalışıyorum. Ve öz-şefkat cümlesini söylemeye çalışıyorum — hala zor ama deniyorum.
Danışman:
Öğrendiğin becerileri bu şekilde uygulamaya başlaman çok değerli.

Bugün bir konudan başlamak istiyorum — geçen oturumlarda hem kendine hem de o arabanın sürücüsüne öfke hissettiğini söylemiştin. Sürücüye duyduğun öfkeyle henüz çok az vakit geçirdik. Bu öfke şu an nasıl?

⬆ Geliştirme Notu: Sürücüye yönelik öfke, travma sonrası işlemlenmesi gereken önemli bir duygu kümesidir. Bu duygunun ihmal edilmesi hem iyileşmeyi yavaşlatabilir hem de suçluluğun sürmesine zemin hazırlayabilir.
Mertcan:
Düşünmemaya çalışıyorum aslında. Ama bazen o arabanın sürücüsüne çok kızıyorum. Dur işaretini görmezden geldi. Belki telefona bakıyordu, belki dikkatsizdi. Ve Ahmet… Ahmet hayatını kaybetti. Bu adil değil.
Danışman:
Bu öfke çok meşru ve anlaşılabilir. Adil olmayan bir şey yaşandı ve gerçekten suçlu olan birisi var — dur işaretini ihlal eden sürücü. Bu öfkeyi hissetmek ve ifade etmek de iyileşme sürecinin bir parçası. Bunu “düşünmemeye çalışmak” yerine, bu duyguya alan açmak nasıl hissettiriyor sana?
Mertcan:
Garip… Sanki bu öfkeyi hissetmek daha kolay geliyor suçluluktan. Ama sonra yine suçluluğa dönüyorum.
Danışman:
Bu çok önemli bir gözlem. Suçluluk ve öfke arasında döngüsel bir hareket oluyor. Zamanla bu döngüyü daha iyi anlayacağız. Şimdilik şunu bil: her ikisi de gerçek ve geçerli duygulardır.

Bugün sorunlarına yönelik alternatif çözümler üzerinde beyin fırtınası yapmak istiyorum. Şu ana kadar şu alanlarda zorlanıyorsun: sosyal izolasyon, okula dönememe, tetikleyicilerle başa çıkma ve Ahmet’in ailesiyle iletişim. Bunlar için ne tür çözümler düşünebiliriz?

Mertcan:
Okul için… kademeli başlayabilirim. Önce kısa süreliğine gitmek, bir arkadaştan notları almak. Okul danışmanıyla konuşabilirim, belki akademik düzenlemeler yapılabilir.
Danışman:
Bunlar harika fikirler. Ben de bir şey eklemek istiyorum: bölüm başkanlığıyla resmi bir görüşme yapıp akademik bir esneklik planı oluşturmak. Pek çok üniversitede travmatik deneyimler yaşayan öğrenciler için özel düzenlemeler mümkün. Bu konuda bir dilekçe ya da belge gerekirse birlikte hazırlayabiliriz.
⬆ Geliştirme Notu — Akademik Geri Dönüş Planı: Bölüm başkanlığı veya öğrenci işleri ile koordinasyon, resmi akademik plan ve gerekirse tıbbi mazeret belgesi hazırlığı bu oturumda ele alındı. Bu, yalnızca danışanın değil kurumun da sorumluluk almasını sağlar.
Mertcan:
Bölüm başkanıyla görüşmek hiç aklıma gelmemişti. Bunu nasıl yapacağımı bile bilmiyorum.
Danışman:
Birlikte adımları belirleriz. Şimdi tetikleyicilerle başa çıkmak için ne düşünüyorsun?
Mertcan:
Kendimi yavaş yavaş bu seslere maruz bırakabilirim. Önce uzaktan, sonra yakına giderek. Ya da kulaklıkla müzik dinlemek işe yarayabilir mi?
Danışman:
İkisi de geçerli stratejiler. Kademeli maruz kalma için sana somut bir araç sunmak istiyorum: kaçınma hiyerarşisi.
⬆ Geliştirme Notu — Kaçınma Hiyerarşisi (Fear Ladder):
Mertcan ile birlikte aşağıdaki hiyerarşi oluşturuldu (0-100 kaygı puanı):

  1. Motosiklet fotoğrafına bakmak (30)
  2. Motosiklet sesini telefondan kısık sesle dinlemek (45)
  3. Garajdan motosikleti görmek (pencereden, girmeden) (55)
  4. Yoğun olmayan bir sokakta yürümek (60)
  5. Trafik sesinin olduğu bir parkta oturmak (70)
  6. Kampüse Burak’la birlikte gitmek (75)
  7. Motosiklet park alanının önünden geçmek (80)

Kural: Her adımda kaygı 50’nin altına düşmeden bir üst adıma geçilmeyecek. Nefes ve zemin yapma teknikleri her adımda kullanılacak.

Mertcan:
Bu çok mantıklı. 30 puanlık adımdan başlamak gerçekten yapılabilir gibi geliyor. Hepsini birden yapmak zorunda olmadığımı bilmek rahatlatıcı.
Danışman:
Tam olarak. Her adım bir sonrakinin zeminini hazırlıyor.

Ahmet’in ailesiyle iletişim konusunda ne düşünüyorsun?

Mertcan:
Belki bir mektup yazabilirim. Yüz yüze konuşmak için henüz hazır değilim. Mektubu önce sizinle paylaşıp geribildirim alabilir miyim?
Danışman:
Kesinlikle. Mektup yazmak çok makul bir başlangıç noktası. Bunu benimle paylaşmandan memnuniyet duyarım.

Şimdi sosyal destek sistemine bakalım. Şu an kimleri var yanında?

Mertcan:
Ailem var. Burak var, lise arkadaşım. Bir de oda arkadaşım Emre, birkaç kez mesaj attı.
Danışman:
Burak ile Emre’ye ulaşmayı düşünür müsün? Burak Ahmet’i de tanıdığı için durumu anlayabilir.

Bir de eskiden hangi aktivitelerden keyif alırdın?

Mertcan:
Yazılım geliştirmeyi çok severdim. Dijital çizim yapardım. Ahmet’le doğa yürüyüşlerine giderdik.
Danışman:
Dijital çizime ve oyun projesine geri dönmek nasıl hissettiriyor?
Mertcan:
Oyun projesini tamamlamak istiyorum. Ahmet’in anısına bir şey bırakmak gibi olur. Bu fikir hem heyecan verici hem de biraz üzücü aynı anda.
Danışman:
İkisini aynı anda hissetmek çok normal. “Devam eden bağ” dediğimiz bu — Ahmet’le bağını, onun sevdiklerini yaşatarak sürdürmek. Bu, hem yas sürecinin sağlıklı bir parçası hem de anlamlı bir eylem.

Önümüzdeki görüşmeye kadar iki şey dene: Burak’a ulaş ve dijital çizime başla. Küçük adımlar. Perşembe görüşmek üzere.

Oturum Sonu Notlar: Sürücüye yönelik öfke işlemlendi; meşrulaştırıldı. Kaçınma hiyerarşisi oluşturuldu. Akademik geri dönüş planı konuşuldu; bölüm başkanlığıyla görüşme planlandı. Mektup stratejisi benimsendi. Devam eden bağ (continuing bonds) kavramı girildi.
6. OTURUM
AŞAMA 6: Eylem Planı Oluşturma ve Uygulama
[Dört gün sonra. Mertcan daha enerjik görünüyor; düzgün giyinmiş, daha dik oturuyor.]
Danışman:
Merhaba Mertcan, bugün çok iyi görünüyorsun.
Mertcan:
Teşekkürler. Burak’la buluştum, kahve içtik. Ahmet’ten konuştuk, biraz ağladık ama iyi geldi. Ve dijital çizime başladım — Ahmet’in sevdiği dağları çizdim.
Danışman:
Her iki adımı da atmış olman etkileyici. Burak’la konuşmak nasıldı?
Mertcan:
Başta gergin durumunduk. Ama sonra açıldık. O da zor zamanlar geçiriyor. Birlikte anılarımızdan bahsettik. İlk kez Ahmet hakkında konuşmak yalnızca acı vermedi — biraz rahatlatıcıydı.
Danışman:
Ortak bir arkadaşla anıları paylaşmak hem yas sürecini normalleştirir hem de sosyal bağı güçlendirir. Sevdiğimiz biri hakkında konuşmak acı verebilir ama aynı zamanda iyileştirici de olabilir.

Bugün birlikte somut bir eylem planı oluşturacağız — SMART hedefler çerçevesinde. Hangi alanlarda hedef koymak istersin?

Mertcan:
Okula dönüş, sosyal bağlantıları güçlendirmek ve Ahmet’in ailesiyle iletişim.
Danışman:
Bunlar öncelikli üç alan. Okula dönüşten başlayalım. Spesifik, ölçülebilir, ulaşılabilir, sana önemli gelen ve zaman sınırlı bir hedef belirleyelim. Ne yapmak istiyorsun tam olarak?
Mertcan:
Gelecek hafta Çarşamba, saat 14:00-15:00 arası, Burak’la birlikte okula gidip programlama hocamla görüşmek istiyorum. Aynı gün öğleden önce bölüm başkanlığını da ziyaret edebilirim.
Danışman:
Bölüm başkanlığını da eklediğin için çok iyi yaptın. Bu resmi kanalı kullanmak, akademik esneklik için önemli bir adım.

Peki bu hedef sana ulaşılabilir geliyor mu?

Mertcan:
Biraz korkutucu ama yapılabilir. Burak’ın yanımda olması çok yardımcı olur.
Danışman:
Olası engeller neler olabilir ve nasıl başa çıkarsın?
Mertcan:
Panik gelirse nefes egzersizlerini kullanırım. Çok zorlanırsam bölüm başkanlığı görüşmesini bir başka güne bırakabilirim, ama hoca görüşmesini yapmalıyım.
SMART Hedef 1 — Okula Dönüş ve Akademik Plan:

“Gelecek hafta Çarşamba, saat 13:00-15:00 arasında Burak’la birlikte kampüse gidip önce bölüm başkanıyla esneklik planı için görüşeceğim, sonra programlama hocamla tanışma görüşmesi yapacağım.”

Adımlar:

  1. Pazartesi: Hocaya e-posta at, randevu iste
  2. Salı: Bölüm başkanlığını ara, ziyaret saati öğren
  3. Salı akşamı: Burak’a haber ver ve birlikte gitmeyi planla
  4. Çarşamba sabahı: Gevşeme egzersizleri yap
  5. Çarşamba 12:45: Burak’la buluş, kampüse git

Alternatifler: Çok zorlanırsan bölüm başkanlığı ziyaretini ertesi haftaya bırak; hoca görüşmesini online yap.

Danışman:
Sosyal bağlantılar için hedef belirleyelim.
SMART Hedef 2 — Sosyal Bağlantılar:

“Önümüzdeki iki hafta içinde Emre ile yüz yüze buluşacağım, Burak’la haftada en az bir kez görüşeceğim.”

Adımlar:

  1. Bu hafta: Emre’ye mesaj at, hafta sonu plan yap
  2. Her hafta Burak ile kahve/yürüyüş planla
Danışman:
Ahmet’in ailesiyle iletişim konusunda nasıl bir hedef belirlemek istersin?
Mertcan:
Önümüzdeki iki hafta içinde bir mektup yazacağım. Önce sizinle paylaşacağım, geribildirim aldıktan sonra gönderip göndermeme kararı vereceğim.
SMART Hedef 3 — Ahmet’in Ailesiyle İletişim:

“Önümüzdeki iki hafta içinde Ahmet’in ailesine duygularımı ifade eden samimi bir mektup yazacağım, terapistimle paylaşacağım.”

Mektupta ifade edilmek istenenler: Ahmet’in ne kadar değerli olduğu; arkadaşlığın anlamı; kaza için duyulan derin üzüntü; belki bir gün hazır olduklarında yüz yüze görüşme arzusu.

Adımlar:

  1. Bu hafta sonu: Düşünceleri notlara dök
  2. Gelecek hafta Pazartesi: İlk taslağı yaz
  3. Gelecek hafta Perşembe: Terapistle paylaş
  4. İki hafta içinde: Revize et, gönderme kararını ver

Alternatif: Çok zorlanırsan kısa bir not ya da kart; süreyi uzatabilirsin.

Danışman:
Bu planları uygularken kendini nasıl takip edeceksin? İlerlemeyi ölçmenin bir yolu olsun istiyorum.
⬆ Geliştirme Notu — İlerleme Takip Cetveli:
Her oturumun başında şu iki soru 0-10 ölçeğinde yanıtlanacak:

  • “Bu hafta genel olarak kendimi nasıl hissettim?” (0 = çok kötü, 10 = çok iyi)
  • “Suçluluk duygusunun yoğunluğu bu hafta ne kadar?” (0 = hiç yok, 10 = dayanılmaz)

Bu hafta başlangıç değerleri: Genel iyi oluş: 4/10 — Suçluluk yoğunluğu: 7/10

Mertcan:
Somut adımlar görmek… bir yol haritası gibi. Yapabileceğim şeyler var, bir yol var.
Danışman:
Kesinlikle bir yol var. Her adımı tamamladığında kendini küçük bir şekilde ödüllendir — sevdiğin bir şey yap, küçük de olsa kutla. Bu, motivasyonu sürdürmede önemlidir.

Pazartesi görüşmek üzere, Mertcan.

Oturum Sonu Notlar: 3 SMART hedef belirlendi ve yazılı plana dönüştürüldü. Bölüm başkanlığı görüşmesi hedefe eklendi. İlerleme cetveli başlatıldı (genel: 4/10, suçluluk: 7/10). Mektup çalışması plana alındı.
7. OTURUM
AŞAMA 7: Takip ve İzleme
[Bir hafta sonra. Mertcan daha rahat ve güvenli görünüyor; daha dik oturuyor, göz teması belirgin biçimde iyileşmiş.]
Danışman:
Merhaba Mertcan, seni görmek güzel. Bu hafta nasıl geçti? Önce ilerleme cetvelimizdeki puanlarla başlayalım — bu hafta genel iyi oluşun 0-10’da kaç?
Mertcan:
Genel olarak belki 6. Suçluluk bu hafta 5 civarı. Geçen haftadan daha iyi.
Danışman:
Genel iyi oluş 4’ten 6’ya, suçluluk 7’den 5’e — bir haftada somut bir değişim. Bu çok önemli. Nasıl geçti hafta?
Mertcan:
Okula gittim! Burak’la birlikte gittik. Önce bölüm başkanıyla görüştüm — çok anlayışlı davrandı. Eksik derslerimi kademeli olarak tamamlamam için bir plan yapıldı, bazı sınavlarda ek süre hakkı tanındı. Sonra programlama hocamla görüştüm, notları aldım. Kampüste ilerledikçe biraz normalleşti. Flashback’ler geldi özellikle motosiklet park alanından geçerken, ama nefes egzersizi yaptım ve devam edebildim.
Danışman:
Bölüm başkanlığı görüşmesini de yaptığın için çok iyi ettin. Akademik planının somutlaşması büyük bir rahatlama yaratmış olmalı. Kaçınma hiyerarşisindeki o 75 puanlık adımı — motosiklet park alanından geçmek — nefes tekniğiyle yönetmiş olman da etkileyici.

Zorlandığın şeyler oldu mu bu hafta?

Mertcan:
Ahmet’in ailesi için mektubu yazmaya başladım ama çok zorlandım. Her cümle yetersiz geliyor. Bir de dün gece kötü bir kabus gördüm yine. Sosyal medyada Ahmet’in fotoğraflarını gördüm, bir ortak arkadaşımız anı paylaşmıştı. Bu tetikledi sanırım.
Danışman:
Mektupta mükemmel bir şey yazmak zorunda değilsin. İçtenlik yeterli. Bir fikir: “Bu mektupta her şeyi çözmek zorunda değilim; Ahmet’i sevdiğimi ve onlar için ne kadar üzgün olduğumu basitçe ifade etmek yeterli” diye başlayabilirsin.

Sosyal medyadaki fotoğrafı gördüğünde nasıl başa çıktın?

Mertcan:
Duygu günlüğüne not ettim. Sonra Ahmet’in fotoğrafına baktım ve onunla konuştum bir nevi — iyi anılarımızı hatırladım. Ağladım biraz ama iyi hissettim sonrasında.
Danışman:
Bu çok sağlıklı bir baş etme stratejisi. Duyguları kabul edip ifade etmek ve anıları onurlandırmak, yas sürecinin önemli bir parçası.

Şimdi PCL-5’i tekrar doldurmak istiyorum — altı hafta önceki başlangıç ölçümüyle karşılaştıralım.

PCL-5 Son Ölçüm Karşılaştırması:

Başlangıç (3. Oturum): 48/80

Son ölçüm (7. Oturum): 32/80

Değişim: -16 puan

Alt ölçek değişimleri: Yeniden yaşama (18→12), Olumsuz duygu-düşünceler (15→9), Kaçınma (8→6), Aşırı uyarılmışlık (7→5)

Klinik yorum: Anlamlı bir düşüş mevcut; ancak puan hâlâ klinik eşiğin üzerinde (32). Bu, uzun vadeli terapinin gerekliliğini desteklemektedir.

Danışman:
Puanın 48’den 32’ye düştüğünü görüyoruz. Bu somut bir ilerleme. Hâlâ çalışılacak alan var — bu da uzun vadeli desteğin neden önemli olduğunu gösteriyor.

İlk görüşmemizi hatırlar mısın? O günden bugüne kendinde nasıl bir değişim görüyorsun?

Mertcan:
O zaman evden çıkamıyordum, sürekli ağlıyordum, uyuyamıyordum. Şimdi okula gidebildim, arkadaşlarımla görüşüyorum, daha iyi uyuyorum. Suçluluk hissi hala var ama daha yönetilebilir. Ve bazen… bazen gerçekten gülümseyebiliyorum.
Danışman:
Bu gerçekten etkileyici bir ilerleme. Şimdi sana önemli bir şey söylemek istiyorum: Roberts’ın krize müdahale modeli zaman sınırlı bir çerçeve sunar ve biz 7. haftadayız. Ancak PCL-5 puanın hâlâ klinik sınırda olması ve yas sürecinin devam etmesi, uzun vadeli desteğin önemli olduğunu gösteriyor.

Önerim şu: Birkaç hafta daha haftalık görüşelim, sonra iki haftada bire geçelim. Bu süreçte seni uzun vadeli travma terapisi konusunda uzmanlaşmış bir meslektaşıma yönlendirmek istiyorum.

⬆ Geliştirme Notu — Somut Yönlendirme:
Dr. [uzman ismi], EMDR ve travma odaklı BDT konusunda uzman psikolog, üniversite psikolojik danışmanlık merkezi veya şehir merkezinde. Randevu bilgisi Mertcan’a yazılı olarak verildi.
Mertcan:
Desteğin birden kesilmesinden endişeleniyordum. Kademeli geçiş daha iyi olur.
Danışman:
Bu endişeni paylaştığın için teşekkür ederim — kademeli geçiş hem ilerlemeyi sürdürmeni hem de yeni terapisti tanımanı kolaylaştırır. Birlikte geçiş planını netleştirelim.

Şimdi seninle çok önemli bir plan hazırlamak istiyorum: eğer belirtilerin bir dönem yeniden kötüleşirse ne yapacağız?

⬆ Geliştirme Notu — Relaps Önleme Planı:
YENİDEN KRİZ PLANI (Mertcan ile birlikte hazırlandı):

  1. Uyarı işaretlerim: Uyku 3 geceden fazla bozulursa; suçluluk 8/10’un üzerine çıkarsa; tekrar evden çıkamazsam; Ahmet hakkında düşünmeyi bırakamıyorsam
  2. İlk yapacağım şey: Duygu günlüğüne yaz; nefes + zemin yapma tekniği uygula; güvenlik planımı oku
  3. Arayacağım kişiler: Annem; Burak; Psikolog Aylin (randevu hattı)
  4. Kazandırdığım beceriler: Bilişsel yeniden yapılandırma; kaçınma hiyerarşisi; öz-şefkat egzersizi; nefes ve zemin yapma
  5. Profesyonel başvuru: Dr. [uzman ismi], Psikolog Aylin; 182 ALO Psikiyatri Hattı

Plan Mertcan tarafından okunup imzalandı. Bir kopyası verildi.

Danışman:
Son olarak, ailenle ilgili bir öneri var. Annen ve baban sana çok yardımcı olmak istiyor ama bazen aşırı koruyucu olabiliyor. Onlarla bir aile görüşmesi yapmak ister misin — nasıl destek olacaklarını birlikte konuşabiliriz?
⬆ Geliştirme Notu — Aile Psikoeğitim Oturumu: Ebeveynlerin koruyucu tepkilerini normalize ederken, aşırı gözetimin danışanın öz-yeterlik gelişimini yavaşlatabileceğini ele alan bir aile seansı planlanmaktadır.
Mertcan:
Bu iyi olabilir. Annem çok endişeli, ne yapacağını bilemiyor bazen. Onların da bir şeyler öğrenmesi güzel olur.
Danışman:
Gelecek hafta annenle birlikte kısa bir oturum yapabiliriz — isterseniz babana da söyle. Travma sonrasında aile üyelerinin nasıl destek olabileceğini konuşacağız.

Bugünkü görüşmemizi özetleyeyim:

  • Okula dönüş hedefini gerçekleştirdin — bölüm başkanlığıyla akademik planı da oluşturdun
  • PCL-5 puanın 48’den 32’ye indi
  • Sosyal bağlantılarını güçlendirmekte ilerliyorsun
  • Relaps önleme planı hazırlandı
  • Uzun vadeli terapiye geçiş planı oluşturuldu
  • Aile psikoeğitim oturumu planlandı

Bu süreçte gösterdiğin cesaret, açıklık ve çalışma azmi gerçekten etkileyici. Asıl iyileştirici güç senindin — ben yalnızca bu yolculukta sana eşlik ettim.

Mertcan:
Teşekkür ederim. İlk geldiğimde bitmeyecek sanıyordum bu hisler. Şimdi bir ışık görüyorum. Ahmet’i hep özleyeceğim ama… yaşamaya devam edebileceğimi hissediyorum.
Danışman:
Ahmet’i her zaman hatırlayacaksın ve bu bağ devam edecek — hayatında anlamlı izler bırakarak. Başladığınız oyun projesi, dağları çizdiğin o resimler… bunlar onunla bağını yaşatmanın güçlü yolları.

Haftaya görüşürüz, Mertcan. Kendine iyi bak.

Oturum Sonu Notlar: PCL-5 son: 32 (başlangıç: 48, -16 puan). İlerleme cetveli: genel 6/10, suçluluk 5/10. Relaps önleme planı imzalandı. Uzman yönlendirmesi yapıldı (yazılı). Aile psikoeğitim oturumu 8. oturum olarak planlandı. Haftalık → iki haftada bir seans geçişi konuşuldu.
Eğitici Değerlendirme ve Sonuç

Bu vaka müdahalesi, Roberts’ın 7 Aşamalı Kriz Müdahale Modeli’ni kapsamlı biçimde uygulamakta; süpervizyon sürecinde belirlenen tüm geliştirme alanlarını bütünleştirmektedir.

Müdahalede öne çıkan başlıca özellikler:

  1. Sistematik risk değerlendirmesi: C-SSRS protokolü, yazılı güvenlik planı ve her oturumda risk düzeyinin klinik kayda işlenmesi
  2. Standart tanısal değerlendirme: PCL-5 başlangıç ve son ölçümleri; somut ilerleme verisi (48 → 32)
  3. Nöropsikolojik duyarlılık: Hafif TBI varlığında ek sorgulama ve nöroloji takibi önerisi
  4. Psikiyatri yönlendirmesi takibi: 2. oturumda sistematik kontrol; randevu konfirmasyonu
  5. Öfke duygusunun işlenmesi: Sürücüye yönelik meşru öfkenin görünür kılınması ve duygusal işlemlemeye dahil edilmesi
  6. Kaçınma hiyerarşisi: 0-100 puanlı, kademeli maruz kalma basamakları
  7. Akademik geri dönüş planı: Bölüm başkanlığı koordinasyonu ve resmi akademik esneklik
  8. İlerleme takip cetveli: Her oturumda 0-10 ölçeğiyle genel iyi oluş ve suçluluk yoğunluğunun ölçülmesi
  9. Öz-şefkat egzersizi: Neff’in üç bileşenli modeline dayalı yapılandırılmış pratik
  10. Relaps önleme planı: Yazılı, imzalı, somut basamaklı yeniden kriz planı
  11. Somut uzman yönlendirmesi: İsim ve kurum bilgisiyle yapılan EMDR/travma uzmanı referansı
  12. Aile psikoeğitim oturumu: Ebeveynlere yönelik planlı bilgilendirme seansı
Genel Değerlendirme

Bu geliştirilmiş vaka müdahalesi, Roberts modelinin 7 aşamasını yüksek klinik uyumla, etik standartlara ve kanıt temelli uygulamalara bağlı kalarak gerçekleştirmektedir. Hem akut kriz müdahalesi hem de uzun vadeli iyileşmeye geçiş, bütünleşik ve danışan odaklı bir yaklaşımla ele alınmıştır.

Model Uyumu: Yüksek
Klinik Derinlik: Yüksek
Etik Standartlar: Tam
Kanıt Temeli: Güçlü
Roberts’ın 7 Aşamalı Kriz Müdahale Modeli: Akademik Çerçeve
Modelin Tarihsel ve Kavramsal Arka Planı

Albert R. Roberts (1950–2008), kriz müdahalesi alanında dünya genelinde en fazla atıf alan modellerden birini geliştirmiş Amerikalı sosyal hizmet akademisyeni ve pratisyenidir. Roberts, kriz kavramını sistematik bir müdahale çerçevesine dönüştürerek hem klinik hem de eğitim ortamlarında uygulanabilir bir model ortaya koymuştur. 1991 yılında ilk biçimiyle yayımlanan model, Roberts’ın 2000’li yıllardaki revizyonlarıyla günümüzdeki yedi aşamalı yapısına kavuşmuştur (Roberts, 2005; Roberts & Ottens, 2005).

Model, Caplan (1964) ve Lindemann (1944)’ın kriz teorisi üzerine inşa edilmiştir. Caplan, krizi bireyin alışılmış başa çıkma mekanizmalarının yetersiz kaldığı ve psikolojik dengenin bozulduğu durumlar olarak tanımlamıştır. Lindemann ise ani kayıp yaşayan bireylerin gösterdiği keder tepkilerini ilk sistematik biçimde inceleyen araştırmacı olmuştur. Roberts bu teorik temeli alarak, akut kriz anındaki bireylere yapılandırılmış, zaman sınırlı ve hedef odaklı bir müdahale protokolü geliştirmiştir.

Temel Kaynaklar:
Caplan, G. (1964). Principles of preventive psychiatry. Basic Books.
Lindemann, E. (1944). Symptomatology and management of acute grief. American Journal of Psychiatry, 101(2), 141–148.
Roberts, A. R. (2005). Crisis intervention handbook: Assessment, treatment, and research (3rd ed.). Oxford University Press.
Roberts, A. R., & Ottens, A. J. (2005). The seven-stage crisis intervention model: A road map to goal attainment, problem solving, and crisis resolution. Brief Treatment and Crisis Intervention, 5(4), 329–339.
Roberts, A. R., & Yeager, K. R. (2009). Pocket guide to crisis intervention. Oxford University Press.
Kriz Kavramı: Tanım ve Kapsam

Roberts (2005), krizi şöyle tanımlamaktadır: “Kriz, bireyin alışılagelmiş başa çıkma stratejilerinin işlevsiz kaldığı, anlık tehdit veya kayıpla başa çıkamaz hale geldiği ve yoğun duygusal acı yaşadığı akut bir durumdur.” Bu tanım, krizin öznel niteliğini — yani aynı olayın kimi birey için kriz yaratıp kimi birey için yaratmayabileceğini — vurgular.

Kriz müdahalesi, uzun süreli psikoterapi ile kısa süreli danışmanlık arasında belirgin biçimde ayrışmaktadır. Roberts modeli özellikle akut kriz dönemlerinde (genellikle travmatik olayın ilk dört ile sekiz haftası) uygulanmak üzere tasarlanmıştır. Modelin temel ilkeleri şunlardır:

  • Zaman sınırlılık: Müdahale genellikle 4–8 hafta ile sınırlıdır.
  • Hedef odaklılık: Her aşamanın belirli ve ölçülebilir hedefleri vardır.
  • Danışan güçlendirme: Danışanın kendi kaynaklarını ve çözüm kapasitesini harekete geçirmek esastır.
  • İşlevselliğe dönüş: Asıl amaç, kriz öncesi işlevsellik düzeyine veya mümkünse daha iyi bir düzeye ulaşmaktır.
Roberts Modelinin 7 Aşaması: Ayrıntılı Akademik Açıklama

Roberts ve Ottens (2005), modelin yedi aşamasını doğrusal ancak esnek bir yol haritası olarak tanımlamaktadır. Aşamalar sıralı olmakla birlikte, klinik gereklilik durumunda geri dönüş ve tekrar ziyaret mümkündür.

Aşama 1: Ölümlülük ve Güvenlik Değerlendirmesi (Lethality and Safety Assessment)

Bu aşamanın birincil hedefi, danışanın kendisine veya başkalarına yönelik tehlike riskini değerlendirmek ve gerekli güvenlik önlemlerini almaktır. Roberts, bu aşamanın her kriz müdahalesinin mutlak başlangıç noktası olduğunu vurgulamaktadır. İntihar riski, öldürme riski ve kendine zarar verme davranışları sistematik biçimde sorgulanmalıdır. Günümüzde bu değerlendirme için Columbia Suicide Severity Rating Scale (C-SSRS) ve SAFE-T (Suicide Assessment Five-step Evaluation and Triage) gibi standardize araçlar kullanılmaktadır (Posner ve ark., 2011). Güvenlik planı bu aşamada oluşturulur ve yazılı hale getirilir.

Aşama 2: Rapport ve Terapötik İlişki Kurma (Rapport and Therapeutic Relationship)

Roberts, terapötik ittifakı kriz müdahalesinin motoru olarak tanımlar. Koşulsuz olumlu kabul (unconditional positive regard), empati ve özgünlük bu aşamanın temel bileşenleridir. Aktif dinleme, yansıtma, duygu adlandırma ve normalleştirme teknikleri güven iklimini inşa eder. Araştırmalar, terapötik ittifakın tedavi sonuçlarını yordamadaki en güçlü değişkenlerden biri olduğunu tutarlı biçimde göstermektedir (Bordin, 1979; Horvath & Symonds, 1991). Bu aşamada gizlilik sınırları ve müdahalenin çerçevesi şeffaf biçimde belirlenir.

Aşama 3: Ana Sorunların ve Kriz Tetikleyicilerinin Belirlenmesi (Problem Identification)

Bu aşamada danışanın yaşadığı olayın tam kapsamı, tetikleyici faktörler ve sorunların farklı yaşam alanlarındaki etkileri sistematik biçimde değerlendirilir. Roberts, sorunların yalnızca duygusal düzeyde değil; bilişsel, davranışsal, bedensel, ilişkisel ve kimlik boyutlarında da ele alınmasını önermektedir. Danışanın kendi önceliklendirmesine saygı göstermek, öz-belirlenimi güçlendirir ve tedavi uyumunu artırır.

Aşama 4: Duyguların ve Başa Çıkmanın Ele Alınması (Dealing with Feelings and Emotions)

Bu aşama, yoğun duyguların güvenli bir terapötik alanda ifade edilmesine, işlenmesine ve düzenlenmesine odaklanır. Roberts, bu sürecin hem katarsis hem de bilişsel yeniden yapılandırma unsurlarını içerdiğini belirtmektedir. Travma sonrası suçluluk, öfke, korku, yas ve hissizlik gibi karmaşık duygu kümeleri bu aşamada ele alınır. Bilişsel-davranışsal teknikler (otomatik düşünceler, kanıt analizi, Sokratik sorgulama) ve duygu düzenleme becerileri (nefes teknikleri, zemin yapma, öz-şefkat) bu aşamada işlenmektedir.

Aşama 5: Alternatif Çözümlerin Araştırılması (Exploring Alternatives)

Roberts, bu aşamayı “tünel görüşünden panoramik görüşe geçiş” olarak tanımlamaktadır. Kriz halindeki bireyler seçenek çeşitliliğini algılamakta güçlük çeker. Beyin fırtınası, problem çözme ve sosyal destek kaynaklarının harekete geçirilmesi bu aşamanın temel araçlarıdır. Danışanın ürettiği çözümler müdahalenin merkezinde tutulur; uzmanın katkıları tamamlayıcı niteliktedir. Anlamlı aktiviteler, yaratıcı ifade ve “devam eden bağ” (continuing bonds; Klass, Silverman & Nickman, 1996) çalışmaları da bu aşamada yer alır.

Aşama 6: Eylem Planının Geliştirilmesi ve Uygulanması (Implementing an Action Plan)

Bu aşamada, önceki aşamalarda üretilen çözümler SMART (Spesifik, Ölçülebilir, Ulaşılabilir, İlgili, Zamana Bağlı) hedefler çerçevesinde somutlaştırılır. Yazılı eylem planı, danışana öngörülebilirlik ve kontrol duygusu kazandırır. Roberts, bu aşamada kademeli maruz kalma, sosyal destek mobilizasyonu ve öz-pekiştirme stratejilerinin entegre edilmesini önermektedir. Olası engellerin önceden belirlenmesi ve alternatif planların hazırlanması başarı şansını artırır.

Aşama 7: Takip ve Anlaşma (Follow-up)

Son aşamada müdahalenin etkinliği değerlendirilir, hedeflerin ne ölçüde gerçekleştiği gözden geçirilir ve uzun vadeli destek planı oluşturulur. Roberts, akut kriz müdahalesinin uzun vadeli terapinin yerini tutamayacağını ve gerektiğinde kademeli bir geçişin planlanması gerektiğini vurgular. Relaps önleme planı, standardize ölçüm araçlarıyla ilerlemenin somutlaştırılması ve sosyal destek sisteminin güçlendirilmesi bu aşamanın temel bileşenleridir.

Modelin Kanıt Temeli ve Eleştirel Değerlendirme

Roberts modelinin uygulama alanları son derece geniştir: aile içi şiddet, intihar krizi, travma sonrası stres, ani kayıp, afet müdahalesi, okul krizi ve bireysel psikiyatrik kriz durumlarında etkinliği belgelenmiştir (Roberts & Yeager, 2009; James & Gilliland, 2017). Model, hem bireysel hem de grup formatında uygulanabilmekte; hastane, toplum ruh sağlığı, okul ve acil servis gibi çeşitli ortamlarda kullanılmaktadır.

Modelin güçlü yönleri arasında yapısal netlik, öğrenme ve uygulama kolaylığı, eklektik ve esnek yapısı ve danışan güçlendirmeye verdiği önem sayılabilir. Eleştiriler ise modelin kültürel bağlamı yeterince dikkate almaması, bazı vakalarda aşamalar arasındaki geçişlerin yapay hissettirmesi ve deneysel kanıt tabanının sınırlılığı üzerine yoğunlaşmaktadır (Everly & Lating, 2012).

Ek Akademik Kaynaklar:
Bordin, E. S. (1979). The generalizability of the psychoanalytic concept of the working alliance. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 16(3), 252–260.
Everly, G. S., & Lating, J. M. (2012). A clinical guide to the treatment of the human stress response (3rd ed.). Springer.
James, R. K., & Gilliland, B. E. (2017). Crisis intervention strategies (8th ed.). Cengage Learning.
Klass, D., Silverman, P. R., & Nickman, S. L. (Eds.). (1996). Continuing bonds: New understandings of grief. Taylor & Francis.
Posner, K., ve ark. (2011). The Columbia–Suicide Severity Rating Scale: Initial validity and internal consistency findings from three multisite studies. American Journal of Psychiatry, 168(12), 1266–1277.
Bu Oturumlarda Nelere Dikkat Ettik?

Yedi oturumluk bu kriz müdahalesi sürecinde Roberts modelinin yapısal çerçevesinin ötesinde, klinik ve etik açıdan kritik olan bir dizi ilkeye özenle dikkat edilmiştir. Aşağıdaki başlıklar, bu müdahalenin omurgasını oluşturan klinik tutumları yansıtmaktadır.

1. Güvenlik Her Şeyin Önünde

Her oturumda danışanın güvenliği ilk ve zorunlu değerlendirme noktası olarak ele alındı. Pasif ölüm arzusu ile aktif intihar niyeti arasındaki ayrım titizlikle yapıldı; C-SSRS protokolü kullanılarak risk düzeyi klinik kayda geçirildi. Yazılı güvenlik planı hazırlandı, imzalatıldı ve danışana bir kopyası verildi. Psikiyatri yönlendirmesi önerilmekle kalmayıp ikinci oturumda sistematik olarak takip edildi.

2. Danışanı Travmayla Özdeşleştirmeme

Mertcan yalnızca “trafik kazası geçiren bir danışan” olarak değil; bilgisayar mühendisi adayı, oyun geliştirici, dijital çizen, kardeşiyle bağı olan, geleceğe dair planları olan bütünleşik bir birey olarak görüldü. Bu yaklaşım, travma sonrası kimlik çöküşünü önleyen ve iyileşmeye kaynak sağlayan temel bir klinik tutumdur.

3. Normalleştirme ile Patolojileştirmeme Arasındaki Denge

Danışanın yaşadığı flashback’ler, kabuslar, panik ataklar ve suçluluk duygusu sürekli olarak normalleştirildi — “Bu yaşadıkların beynin ve bedenin travmaya verdiği normal tepkilerdir.” Ancak bu normalleştirme, klinik tanısal değerlendirmeyi asla göz ardı etmedi; PCL-5 ölçümü yapıldı ve belirtilerin sistematik takibi sağlandı.

4. Duygu Portföyünün Tamamını Görmek

Müdahalede yalnızca suçluluk duygusuna odaklanılmadı; öfke (sürücüye yönelik), korku, üzüntü ve hissizlik gibi duygu kümelerinin tamamına alan açıldı. Sürücüye yönelik meşru öfkenin görünür kılınması, suçluluğun tüm duygusal alanı işgal etmesini önledi ve daha dengeli bir duygu haritası oluşturulmasını sağladı.

5. Tolerans Penceresini Korumak

Travmatik anılar, danışanın tolerans penceresi (Window of Tolerance; Siegel, 1999) gözetilerek çalışıldı. Yoğunluk artığında nefes molası verildi; şimdiki zamana ve güvenliğe yeniden odaklanıldı. Aşırı uyarılma veya disosiyasyon belirtileri görüldüğünde seans hızı yavaşlatıldı.

6. Kültürel Bağlamı Göz Önünde Bulundurmak

Türk kültürel bağlamında “yüzleşme”, “helalleşme” ve “yüzüne bakamama” gibi ifadelerin taşıdığı anlam ve ağırlık dikkate alındı. Ahmet’in annesinin yüzünü çevirmesi sahnesi bireysel bir yargılama olarak değil, kültürel yas ve şok tepkisi olarak yeniden çerçevelendirildi. Genç erkek danışanlarda “yardım aramak zayıflıktır” kalıbının üstesinden gelmek için danışanın her adımı cesaret olarak takdir edildi.

7. Şeffaflık ve İşbirliği

Müdahalenin her aşamasında danışana ne yapıldığı ve neden yapıldığı açıklandı. Hedefler, eylem planları ve ölçüm sonuçları danışanla birlikte oluşturuldu ve paylaşıldı. Bu şeffaflık, güveni pekiştirdi ve danışanın kendi iyileşme sürecinde aktif bir özne olmasını sağladı.

8. Anın Ötesini Planlamak

Kriz müdahalesi yalnızca anlık belirtileri hafifletmekle sınırlı tutulmadı. Uzun vadeli terapiye kademeli geçiş, aile psikoeğitimi, akademik sistem koordinasyonu ve relaps önleme planı gibi bileşenler müdahalenin ayrılmaz parçaları olarak tasarlandı.

Kriz Müdahalesi Yapacak Uzmanlara Tavsiye ve Öneriler

Aşağıdaki tavsiyeler, bu vaka deneyimi ve Roberts modelinin akademik literatürü ışığında hazırlanmıştır. Kriz müdahalesi süreçlerinde sık karşılaşılan tuzakları ve geliştirme alanlarını kapsayan bu öneriler, hem yeni başlayan hem de deneyimli uzmanlar için yol gösterici nitelik taşımaktadır.

# Tavsiye Açıklama Örnek Uygulama
1 İntihar riskini her zaman doğrudan sorun Sormak intihar düşüncesini tetiklemez; tam tersine danışana bu düşüncelerin konuşulabileceğini gösterir. “Bazen hayatına son vermeyi düşünüyor musun?” sorusu kurtarıcıdır. C-SSRS veya SAFE-T protokolü kullanın ve her oturumun risk düzeyini klinik nota geçirin.
2 Güvenlik planını yazılı yapın Sözlü güvenlik planı kriz anında işlevsiz kalır. Tetikleyiciler, uyarı işaretleri, başa çıkma adımları ve acil iletişim bilgilerini içeren yazılı bir plan hazırlanmalı ve imzalatılmalıdır. Bir kopya danışanda, bir kopya dosyada. İlk oturumun zorunlu çıktısıdır.
3 Tıbbi referansları takip edin Psikiyatri, nöroloji veya başka bir tıbbi yönlendirme yaptıysanız bir sonraki oturumda takip edin. “Gitti mi?” sorusu klinisyenin sorumluluğunun parçasıdır. “Geçen hafta psikiyatriye gitmeyi konuşmuştuk — bu konuda bir adım atabildın mı?”
4 Danışanı tanısıyla değil, bütünüyle görün Kriz, danışanın tüm kimliğini yutmasına izin vermeyin. İlgi alanları, güçlü yönleri, değerleri ve geleceğe dair planları müdahalenin kaynakları haline gelir. “Kazadan önce nelerden keyif alırdın?” sorusu hem ittifakı güçlendirir hem de terapötik kaynak keşfeder.
5 Tüm duygu kümelerini görünür kılın Yalnızca baskın duyguya (örneğin suçluluk) odaklanmak, diğer işlevsel duyguları (öfke, korku, yas) bastırır. Tüm duygu kümesi haritalanmalıdır. “Suçluluktan başka ne hissediyorsun? Öfke? Korku? Hissizlik?”
6 Standardize ölçüm araçları kullanın Klinik izlenim yetersizdir. PCL-5, GAD-7, PHQ-9 veya BDI gibi araçlar hem tanısal netlik hem de ilerlemenin somutlaşması için zorunludur. Başlangıç ve bitiş ölçümleri karşılaştırılarak danışana somut ilerleme gösterilir: “Puanın 48’den 32’ye indi.”
7 Tolerans penceresini yönetin Travmatik anıları çalışırken danışanın aşırı uyarılma veya disosiyasyon bölgesine girmesine izin vermeyin. Nefes molaları ve şimdiki zamana odaklanma teknikleri bunun için kullanılır. “Göğsüm sıkışıyor” ifadesi duyulduğunda seans yavaşlatılmalı, zemin yapma tekniği uygulanmalıdır.
8 Kaçınma hiyerarşisi oluşturun Kaçınılan durumları 0-100 kaygı puanıyla derecelendirerek somut ve kademeli bir maruz kalma planı hazırlayın. “Her şeyi bir anda yap” baskısı kaçınmayı artırır. En düşük puanlı adımdan başlayın; kaygı 50’nin altına düşmeden bir üst adıma geçmeyin.
9 Sosyal sistemi dahil edin Danışanın sosyal destek ağını (aile, arkadaş, iş/okul) aktive edin. Gerektiğinde aile psikoeğitim oturumu planlayın. Kriz, birey kadar sistemi de etkiler. “Aileni bu sürece nasıl dahil edebiliriz? Onların da bilmesini istediğin şeyler var mı?”
10 Relaps önleme planı hazırlayın Müdahale sonunda “eğer belirtiler yeniden kötüleşirse ne yaparsın?” sorusuna yazılı bir yanıt hazırlayın. Kriz müdahalesi sona erse de kırılganlık devam edebilir. Uyarı işaretleri + ilk başa çıkma adımları + profesyonel başvuru bilgileri içeren yazılı bir plan.
11 Kendi kendinizi süpervize edin Her oturum sonrası şu soruları sorun: “Hangi duyguyu en az konuştum ve neden? Danışanın hangi ihtiyacını kaçırdım? Bende ikincil travma belirtisi var mı?” Yoğun travma vakaları için düzenli klinik süpervizyon zorunludur; bu hem etik hem de mesleki bir gerekliliktir.
12 Her oturumu belgeleyin SOAP veya DAP formatında klinik not tutun. Risk değerlendirmesi, önemli klinik kararlar ve yönlendirmeler mutlaka kayda geçirilmelidir. Belgeleme hem etik hem yasal güvencenizdir. Data / Assessment / Plan — her oturumun sonunda 5-10 dakika not yazın.
Olmazsa Olmaz: Kriz Müdahalesi Kontrol Listesi

Aşağıdaki tablo, Roberts modeliyle yürütülen her kriz müdahalesinde mutlaka yerine getirilmesi gereken zorunlu unsurları özetlemektedir. Bu unsurların herhangi birinin eksik kalması, müdahalenin etkinliğini ve etik güvencesini ciddi biçimde zayıflatır.

# Olmazsa Olmaz Unsur Hangi Aşama Neden Zorunlu Eğer Yapılmazsa
1 İntihar/risk değerlendirmesi (C-SSRS) Her oturumda — Aşama 1 öncelik Danışanın fiziksel güvenliği tüm diğer hedeflerin ön koşuludur. Aktif risk fark edilemez; yasal ve etik yükümlülük yerine getirilmemiş olur.
2 Yazılı ve imzalı güvenlik planı 1. Oturum sonu Kriz anında sözlü plan işlevsizdir; somut adımlar önceden belirlenmelidir. Danışan kritik bir anda ne yapacağını bilemez; yasal güvence yoktur.
3 Klinik belgeleme (DAP/SOAP) Her oturum sonu Etik, yasal ve mesleki zorunluluk; süreci izlemek ve gerektiğinde savunmak için şarttır. Klinik karar süreci görünmez olur; şikâyet ve hukuki süreçlerde korumasız kalınır.
4 Terapötik ittifak ölçümü (WAI-S) 2–3. Oturum İttifak, tedavi etkinliğinin en güçlü yordayıcısıdır. Danışanın algısı klinisyenin izleniminden farklı olabilir. Fark edilmemiş ittifak kırıkları tedaviyi sessizce çökertir.
5 Standardize tanısal değerlendirme (PCL-5 vb.) 3. Oturum başlangıç; 7. Oturum bitiş Klinik izlenim yetmez; somut ölçüm hem tanısal netlik hem de ilerleme kanıtı sağlar. TSSB gibi gelişen tablolar gözden kaçabilir; müdahalenin etkinliği bilinmez kalır.
6 Gizlilik sınırlarının bildirilmesi 1–2. Oturum Danışanın güven zemini ve klinisyenin yasal sorumluluğu için şarttır. Danışan güvenli hissetmez ya da ileride ihlal iddiasıyla karşılaşılabilir.
7 Psikiyatri/tıbbi yönlendirme ve takibi 1. Oturum öneri; 2. Oturum takip Biyolojik boyut (uyku, ilaç, nöroloji) ihmal edilemez; bütüncül bakım zorunludur. Tedavi edilebilir tıbbi durumlar süreci sekteye uğratır; yönlendirme yükümlülüğü yerine getirilmemiş olur.
8 SMART hedef ve yazılı eylem planı 6. Oturum Soyut hedefler uygulanmaz. Somut, zaman sınırlı adımlar danışanın kontrolünü ve motivasyonunu güçlendirir. Danışan ne yapacağını bilemez; yalnızca konuşulan ama uygulanmayan bir süreç kalır.
9 Kaçınma hiyerarşisi 5. Oturum Kaçınma, TSSB’nin en güçlü sürdürücü mekanizmasıdır. Kademeli maruz kalma olmadan iyileşme yüzeysel kalır. Kaçınma davranışları pekişir; uzun vadeli işlevsellik bozulmaya devam eder.
10 Relaps önleme planı 7. Oturum (son oturum) Kriz müdahalesi sona erdiğinde kırılganlık devam edebilir. Danışan “ne yapacağını” önceden bilmek zorundadır. Yeni bir kriz anında danışan hazırlıksız yakalanır; kazanımlar hızla çözülebilir.
11 Somut uzman yönlendirmesi 7. Oturum Kriz müdahalesi uzun vadeli terapinin yerine geçemez. Somut isim ve kurum bilgisi olmadan yönlendirme gerçekleşmez. Danışan “bir uzmana git” cümlesinin ötesine geçemez; süreklilik sağlanamaz.
12 Klinisyen için süpervizyon Süreç boyunca Yoğun travma vakalarında ikincil travma (vekâleten travma) riski yüksektir. Süpervizyon hem danışan hem klinisyen güvenliği için zorunludur. Klinisyende tükenmişlik, kör noktalar veya sınır ihlalleri gelişebilir; danışan bundan zarar görür.
Genel Değerlendirme

Bu geliştirilmiş vaka müdahalesi, Roberts modelinin 7 aşamasını yüksek klinik uyumla, etik standartlara ve kanıt temelli uygulamalara bağlı kalarak gerçekleştirmektedir. Hem akut kriz müdahalesi hem de uzun vadeli iyileşmeye geçiş, bütünleşik ve danışan odaklı bir yaklaşımla ele alınmıştır.

Model Uyumu: Yüksek
Klinik Derinlik: Yüksek
Etik Standartlar: Tam
Kanıt Temeli: Güçlü

Hazırlayan: Prof. Dr. Mustafa Uslu — Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi

Bunları da okuyabilirsiniz

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Bu site istenmeyenleri azaltmak için Akismet kullanır. Yorum verilerinizin nasıl işlendiğini öğrenin.