FORER (Barnum) ETKİSİ ( Forer/ Barnum Effect )

Fallara, burçlara neden inanmak isteriz ? Okuduğumuz burçlar neden bize tanıdık gelir?
1948 yılıda Psikolog Bertram R Forer(d: 1914/ö: 2000) ; Psikoloji dersinde öğrenciler kişilik testi uygular,
ve 1 hafta sonra sonuçları öğrencilere tek tek dağıtır, Forer deney için öğrencilerine, her birinin sınavlardan aldıkları puanlara göre hazırladığı eşsiz bir kişilik analizi verdiğini söylemiş ve tamamında yukarıdaki ifadelerin olduğu zarfları dağıtmıştı. Kişilik testi sonucu ( bireysel analizinde ) şöyle yazmaktadır.

*Gerçekten dostum diyebileceğiniz ve her şeyinizi çekinmeden anlatabileceğiniz insan sayısı 2-3 taneyi geçmez.
*Başkalarının sizi beğenmesine ve size hayran olmasına ihtiyaç duyuyorsunuz, ama aynı zamanda kendinize karşı eleştirel olmaya da eğilimlisiniz.
*Kişiliğinizin bazı zayıf yönleri var ama genelde olumlu yönleriniz sayesinde bunları kolaylıkla telafi etmeyi başarıyorsunuz.
*Kendi yararınıza çevirebileceğiniz halde kullanmadığınız çok büyük ve önemli bir kapasiteye sahipsiniz.
*Dışarıdan disiplinli ve özgüvenli gözükürken, içten içe biraz kaygılı ve güvensizsiniz. Nitekim bazen doğru kararı verip vermediğiniz ya da doğru şeyi yapıp yapmadığınız konusunda kafanızda ciddi şüpheler uyanıyor.
*Belli bir miktarda değişiklik ve farklılığı tercih ediyorsunuz; kısıtlamaların ve sınırlandırmaların içinde kalmak sizi mutsuz ediyor.
*Bağımsız bir düşünür olmakla gurur duyuyorsunuz, yeni fikirlere karşı kendinizi kapatmıyorsunuz ama başkalarının iddialarını yeterli tatmin edici kanıt olmadan kabul etmiyorsunuz.
*Başlarda soğuk biri gibi gözükseniz de karşınızdakine ısındığınızda çok konuşkan ve sıcakkanlı birine dönüşüyorsunuz.
*Bazı zamanlar dışadönük ve sosyalsiniz; bazı zamanlarsa içedönük bir kapalı kutu oluyorsunuz.

Bu sonucu dikkatlice okumalarını ve objektif olarak 1 den 5 e kadar kendilerine uygunluk derecesini puanlamalarını ister… Bu analizin, kendilerine ne kadar uyduğunu notlamalarını da istemişti. Aslında her öğrenci aynı analizi almıştı. Kişiliğe özel olan bir şey yoktu; ancak öğrenciler bunu bilmiyordu. ( 1 hiç uymuyor……5 tam beni anlatıyor )

1__________2__________3__________4__________5

Sonuç ; aritmetik puan ortalama 4.26 ( 5 üzerinden ) yani % 85.2 !!!

Benim bu gün arkadaşlarıma facebook üzerinden sorduğum ve 100 ün üzerinde kişiden aldığım cevaplar da paralel sonuçları gösterdi. Bana verilen cevapların aritmetik ortalaması 3.98, ( 3 kişinin 1 yazması sonucu etkiledi, oysaki aynı sonuç çıkmıştı ve 1 demeleri de pek inandırıcı gelmedi bu arada 🙂 )
Yani oradaki ifadeler nerdeyse herkes için benzer/ aynı anlam ifade ediyor;
O gün Forer tüm öğrencilerine -bir astroloji sütunundan alınmış- aynı metni vermişti. Böyle bir durumda karşımıza çıkan 4,26 gibi bir ortalama, “ insanların çok genel, hemen hemen herkese uyabilecek sözleri ^^hele hele de biraz övücü bir tondalarsa^^ rahatlıkla salt kendilerine özgüymüş gibi algılamaya eğilimli olduklarını çarpıcı, rahatsız edici bir şekilde gözler önüne seriyordu. Bu zaafın sebebi, insanların kendileri hakkında (bilhassa da güzel) bir şeyler duymaya olan kör edici ihtiyaçları, bir nevi “wishful thinking”, bir biriciklik yanılsaması, nihayetinde de biraz saflık olabilirdi, ama son tahlilde değişmeyen şey, astroloji gibi, grafoloji gibi, falcılık gibi bilimsel olarak objektifliği kanıtlanamamış pek çok alana gösterilen yoğun rağbetin temelinde yatan en güçlü mekanizmalardan birinin bu olduğuydu.

Forer tek basit deneyiyle bilimsel düşünce tarihine “insanların başka herkes için de geçerli olabilecek kadar geniş, belirsiz ifadeleri bunun hiç farkına varmadan kendilerine özel görmeleri” anlamına gelen “forer etkisi” (forer effect) kavramını sokmayı başardı.(P.T. Barnum Etkisi olarak ta bilinir, Barnum Etkisi ise bu etkiyi iş modeli olarak kullanan iş adamı P. T. Barnum’a ithafen kullanılmaktadır. ) İnsanların Fallara neden inanmaya eğilimli olduğunu bilimsel olarak izahı budur dostlar…

Phineas Taylor Barnum, meşhur ABD li sirk animatörüydü. “HER DAKİKA BİR ENAYİ DOĞUYOR!” bu meşhur söz ona aittir ve bu söz onun insanları rahatlıkla manipüle edebileceğine olan sınırsız güvenini anlatıyor bizlere. “Herkese göre bir şeylerimiz var” mottosuyla hareket eden Barnum, sirke gelenleri sanki onları tanıyormuşçasına akıl oyunlarına başvurarak etkilemeye çalışıyordu. Çok geçmeden binlerce dolarlık bir servetin sahibi oldu.
Aynı yöntemi Astrolog etiketiyle dolaşan, “Rezzan Kiraz” gibi sahte bilimcilerde kullanmaktadır. Yaptıkları şey psikoloji bilmeyen insanların belirsizliklerle dolu yaşamlarına hitap eden, genel ve muğlak ifadelerle karışık bazı kalıpları kullanmalarıdır. Örneğin, “ Ara sıra kararsız kaldığınız olur” veya “ Sevdikleriniz çok sever, düşmanlarınızdan nefret edersiniz”. Dikkat ederseniz, yuvarlak,ölçülü ve genel geçer şeyler söylediklerini fark edersiniz. Bu ifadelere devam etmek gerekirse şöyle dediklerini de görürsünüz. “O akrep burcundan, aldatılmaya tahammülü yoktur” cümlesi tipik bir “BARNUM EFFECT” cümlesidir. Aldatılmaya tahammülünün olmaması sadece bir burçtan olan kişilerin özelliği değil, doğal olarak insanların çoğunluğunun özelliğidir. “Maddi imkanlarınız elverse, dostlarınıza pahalı hediyeler almaktan hoşlanırsınız”, “ Sizinle ilk tanışan insanlar, başlangıçta sizi soğuk ve mesafeli bulsa da, yakından tanıdıklarında fikirlerini değiştirirler.” Bu ve benzeri ifadeler büyük çoğunluk tarafından onaylanır. Çünkü gerçeğin bir bölümünün hoşa gitmesi, diğer bölümü kabullenmeyi kolaylaştırır (Alıntı, Simurg).

Yolunuz, ışığınız bilim olsun, sevgiyle kalın;

Doç.Dr. Mustafa Uslu
Psikolojik Danışman